De herfst is begonnen. Het wordt natter, de wind steekt op en overal vallen bladeren. Het begint al snel te kriebelen: opruimen, afknippen, aanharken, de tuin ‘winterklaar maken’. Maar wat de ervaring leert: juist nu is het moment om niet te veel te doen. Laat de tuin lekker even met rust.

Want al dat ogenschijnlijk dode materiaal — uitgebloeide bloemen, stengels, bladeren en hoopjes takken — zit vol leven. Insecten, spinnen, wormen, vlinderpoppen, vogels en andere dieren gebruiken het als schuilplek, overwinteringsplaats én voedselvoorraad. Haal je alles weg, dan verwijder je ongemerkt ook hun huis en vaak een belangrijk deel van hun voedsel.

Denk je: die spinnetjes, insectjes en vlinders zoeken wel een andere plek? Helaas werkt het niet altijd zo. Veel kleine dieren zijn afhankelijk van specifieke plantensoorten en leefgebieden die soms maar een paar vierkante meter groot zijn. Verhuizen is niet altijd mogelijk, zeker niet als ze als pop, larve of eitje overwinteren.

Laat de herfst dus haar werk doen. Niets doen is óók een vorm van tuinieren. En gelukkig valt er nog genoeg te doen!

1. Laat uitgebloeide bloemen, stengels en gras staan

Wacht met het afknippen van uitgebloeide planten tot het voorjaar, wanneer het weer warmer wordt.

• Uitgebloeide bloemen: de zaden vormen voedsel voor vogels. Bovendien bieden de bloemhoofden en stengels schuilplaatsen aan kleine dieren.
• Holle stengels: hierin overwinteren onder andere wilde bijen en andere insecten. Ook vind je aan stengels overwinterende vlinderpoppen.
• Gras: maai het niet te kort. In de onderste laag, vooral in de eerste 15 centimeter, overwinteren allerlei insecten en andere kleine dieren.
• Vaste planten: laat verdorde plantendelen gerust staan. Ze bieden beschutting en dragen bij aan een gezonde tuin.

Het ziet er misschien wat minder netjes uit, maar voor de natuur is het van grote waarde. In het voorjaar kun je de afgestorven delen alsnog afknippen.

2. Laat bladeren liggen tussen planten en onder struiken

Afgevallen bladeren zijn geen afval, maar een belangrijke bron van leven. Ze vormen een beschermend dekentje bij kou en bieden een overwinteringsplek aan tal van insecten, andere kleine dieren en onmisbare schimmels.

Ook het bodemleven profiteert ervan. Wormen trekken bladeren de grond in, waar ze langzaam verteren en voedingsstoffen vrijgeven. Zo ontstaat de basis voor een gezonde, levende bodem.

• Laat bladeren liggen tussen vaste planten en onder struiken.
• Is de bladlaag niet te dik, dan kun je ook op het gras wat bladeren laten liggen.
• Gebruik het bij elkaar geharkte blad van paden en andere plekken op de composthoop, in een bladkorf of in een vuilniszak met gaatjes.

Laat verzameld blad ongeveer een jaar met rust. Je krijgt dan prachtige bladcompost die je als mulch tussen planten kunt gebruiken. Dat helpt de bodem vochtig te houden en remt onkruidgroei.

Let op: houd paden en de sloot vrij van bladeren. Op paden voorkom je zo een glibberige, modderige boel. In de sloot voorkom je onnodige ophoping van slib. Controleer dit gedurende de herfst en winter, zeker nadat de meeste bladeren van de bomen zijn gevallen, doorgaans eind december of begin januari.

3. Geef rommelhoekjes de ruimte

Een tuin hoeft niet overal netjes en aangeharkt te zijn. Juist de hoekjes waar je weinig doet, zijn vaak het waardevolst voor de natuur.

• Laat ergens een hoekje ongemoeid en geef brandnetels de ruimte. Brandnetels zijn belangrijke waardplanten voor verschillende vlindersoorten. Vind je ze niet mooi, kies dan een plekje uit het zicht.
• Laat oude boomstammetjes en stapels dikke takken rustig vergaan.
• Maak een takkenril: een stapel takken waarin je snoeimateriaal kwijt kunt en die tegelijk een ideale nest- en schuilplek vormt voor vogels en kleine dieren.
• Laat hier en daar wat bladeren en plantenresten liggen. Pissebedden, wormen, spinnen en allerlei insecten vinden er voedsel en beschutting. Misschien trekt het zelfs een egel aan, die onder andere slakken eet.
• Geniet van de paddenstoelen die op dood hout verschijnen: ze helpen het materiaal afbreken en voedingsstoffen teruggeven aan de bodem.

In de drogere grond rond en onder een takkenril kunnen ook bijen en hommels geschikte nestplekken vinden.

Een kleine kanttekening: laat rommelhoekjes met rust, maar verwijder invasieve exoten wel consequent. Haal ook ongewenste boomzaailingen weg voordat ze uitgroeien tot grote bomen op plekken waar je ze niet wilt hebben.

4. Het najaar is hét plantseizoen

Het lijkt misschien vreemd om juist nu met planten bezig te zijn, maar het najaar is een uitstekende periode om bomen, struiken en vaste planten te planten of te verplanten.

De grond is vaak nog warm en vochtig. Daardoor kunnen planten rustig wortels ontwikkelen en in het voorjaar met een voorsprong beginnen aan de groei.

Dit kun je nu doen:

• Planten en verplanten: geef bomen, struiken en vaste planten de kans om alvast goed te wortelen.
• Vaste planten vermeerderen: veel soorten kun je delen en opnieuw uitplanten.
• Winterharde eenjarigen zaaien: het najaar biedt hiervoor verschillende mogelijkheden.
• Een moestuin voorbereiden: maak alvast een plan voor het komende seizoen. De websites van de Makkelijke Moestuin, De Bolster, AVVN en Velt bieden veel informatie en inspiratie.
• Biologisch plant- en zaaigoed kiezen: zo voorkom je dat je onbedoeld bijdraagt aan het gebruik van schadelijke bestrijdingsmiddelen.

Plant biologische voorjaarsbollen

Ook het planten van biologische bloembollen kan nu. Denk aan narcissen, krokussen, sneeuwklokjes en boshyacinten.

Je maakt jezelf blij met kleur in het vroege voorjaar én helpt bijen en hommels aan voedsel wanneer ze na de winter weer actief worden. Kies bij voorkeur biologische bollen: bij conventioneel geteelde bloembollen kunnen bestrijdingsmiddelen achterblijven die schadelijk zijn voor insecten.

5. Onderhoud de sloot met oog voor het waterleven

Het najaar is ook een geschikt moment om de sloot te controleren en waar nodig te schonen of te baggeren. Dat vraagt wel om een zorgvuldige aanpak, want een sloot is niet alleen een afvoer van water, maar ook een leefgebied voor allerlei dieren en planten.

• Controleer op invasieve exoten. Kijk welke soorten aanwezig zijn en verwijder ongewenste invasieve soorten volgens de geldende richtlijnen.
• Snoei overhangende takken waar dat nodig is en maai langs de oever en in het water alleen wat noodzakelijk is.
• Behoud schuilplekken. Laat waar mogelijk ongeveer 10% van de oever- en watervegetatie staan, zodat dieren beschutting, nestgelegenheid en voedsel behouden.
• Verwijder planten die de doorstroming ernstig belemmeren waar dat noodzakelijk is, bijvoorbeeld plaatselijk woekerend riet of lisdodden. Doe dit zorgvuldig en voorkom dat je onnodig het hele leefgebied aantast.
• Voorkom ophoping van blad en slib als dat de waterkwaliteit of doorstroming belemmert.

Bij baggerwerkzaamheden is het verstandig om de bagger niet zomaar als een dikke laag op de oever te leggen. Dat kan bij regen terug de sloot in spoelen en op de oever een ongunstige, voedselrijke laag vormen waarin veel onkruid groeit.

Een alternatief is om de bagger op een geschikte plek te laten uitlekken en composteren, bijvoorbeeld in daarvoor geschikte kuipen met afwateringsgaten. Na verloop van tijd kan het materiaal, afhankelijk van de samenstelling en eventuele verontreiniging, geschikt zijn voor hergebruik. Gebruik het niet zomaar in de tuin: controleer eerst of het daarvoor veilig is.

Wil je meer weten over het schonen van sloten, waterplanten en het verbeteren van de waterkwaliteit? Raadpleeg dan de informatie van Tuin & Wijk, waaronder het overzicht van invasieve exoten en het boekje Waterkwaliteit Verbeteren.

6. Snoei met beleid

Niet iedere boom- of struiksoort kun je op ieder moment van het jaar snoeien. Hoewel het najaar uitnodigt om de snoeischaar te pakken, is het verstandig om eerst na te gaan wat voor jouw planten de juiste periode is.

Houd ook rekening met dieren die in struiken, hagen en bomen kunnen schuilen. Controleer daarom altijd op aanwezige nesten en dieren voordat je gaat snoeien. De uitleg van Groei & Bloei biedt meer informatie over de juiste snoeitijd voor verschillende bomen en struiken.

7. Help de vogels de winter door

De herfst is een goed moment om nestkasten schoon te maken, zodat ze klaar zijn voor het volgende broedseizoen en soms ook als schuilplaats in de winter kunnen dienen.

• Maak nestkasten zorgvuldig schoon, bijvoorbeeld met heet water, en laat ze goed drogen.
• Bied regelmatig schoon drinkwater aan.
• Zorg voor een gevarieerde, natuurlijke tuin met struiken, zaden en insecten als voedselbron.
• Geef vogels bij wanneer dat nodig is en stem het voer af op de soorten die je tuin bezoeken.
• Zorg voor voldoende beschutting en veilige plekken om te rusten.

Op de website van de Vogelbescherming vind je praktische tips over het voeren en verzorgen van tuinvogels.

8. Maak je tuin en tuingereedschap winterklaar

Niet alles hoeft te blijven liggen. Er zijn ook praktische klusjes waarmee je schade voorkomt en het jezelf in het voorjaar makkelijker maakt.

• Paden en dakgoten: verwijder opgehoopte bladeren waar ze voor gladheid of verstoppingen kunnen zorgen.
• Regenton: koppel deze bij verwachte vorst zo nodig los en laat hem leeglopen volgens de instructies van de fabrikant.
• Waterleiding: sluit buitenleidingen af en tap ze af of blaas ze door als dat nodig is om vorstschade te voorkomen.
• Schuur en kas: ruim op, controleer wat je nog nodig hebt en berg spullen droog op.
• Gereedschap: maak het schoon, slijp snoeigereedschap, vet metalen onderdelen in en verzorg houten stelen eventueel met lijnolie.
• Veiligheid: laat geen gereedschap of waardevolle spullen onbeheerd buiten liggen.

Zo voorkom je onnodige schade en begin je het volgende seizoen met goed onderhouden materiaal.

9. Maak alvast plannen voor het voorjaar

De rustige maanden zijn ideaal om na te denken over wat je volgend jaar wilt veranderen. Misschien wil je meer bloemen voor bijen, een kleine moestuin, een takkenril of een natuurlijke oever. Of misschien droom je van een mooie plas-draszone waar water en land geleidelijk in elkaar overgaan.

Neem de tijd om je te oriënteren, lees je in en bekijk wat past bij jouw tuin. Met een beetje voorbereiding kun je straks gericht aan de slag.

Maar voel je vooral niet verplicht om voortdurend iets te doen. Je kunt ook gewoon een kop thee pakken, naar de vogels luisteren en kijken wat er tussen het blad beweegt.

Tot slot: geniet van het herfst- en wintertuinieren 🍁

Misschien is het even wennen om niet alles op te ruimen. We hebben immers vaak geleerd om afgestorven planten als rommel te zien en de tuin, net als ons huis, netjes en schoon te houden.

Toch is dood plantenmateriaal juist een bron van nieuw leven. Bladeren en stengels bieden voedsel en beschutting, terwijl planten en bomen voedingsstoffen uit afstervende delen terughalen en opslaan om de winter door te komen.

Bruin is óók een kleur. En een tuin die er in de herfst wat rommelig uitziet, kan juist barsten van het leven.

Gun dieren, planten en bodemleven de rust en ruimte om ongestoord te overwinteren. Door niet alles weg te halen, help je de natuur én bouw je aan een gezondere tuin.

Laat het maar even gebeuren. De tuin weet vaak beter dan wij wat ze nodig heeft.

De herfst is begonnen — nat, winderig, blad overal. Het kriebelt al snel: opruimen, afknippen, aanharken, “winterklaar maken”. Maar wat de ervaring leert: beter van niet. Laat het lekker even rusten.

Juist nu is het moment om níet te veel te doen. Al dat ogenschijnlijk dode spul — stengels, uitgebloeide bloemen, bladeren, hoopjes takken — is in werkelijkheid een levend hotel. Insecten, spinnen, wormen, vlinderpoppen, vogels: ze gebruiken het allemaal om te overwinteren. Ruim je alles op, dan verdwijn je ongemerkt hun huis én voedselvoorraad.

Laat de herfst dus haar werk doen.

Wat beter blijft liggen

• Uitgebloeide bloemen en stelen: afknippen kan in het voorjaar nog. De zaden voeden vogels, en in de holle stengels kruipen insecten.
• Bladeren: laat ze liggen tussen vaste planten of onder struiken. Wormen trekken ze de grond in, en daar begint nieuw leven.
• Rommelhoekjes: zijn goud waard. Stapel wat takken, laat een hoekje ongemoeid, geef brandnetels de ruimte. Egels, pissebedden, vogels en spinnetjes danken je ervoor.
• Gras: niet te kort maaien. In de onderste laag overwintert van alles wat je liever niet kwijt wilt.

Wat juist wél kan

• Planten of verplanten. De grond is nog warm, wortels groeien rustig door.
• Biologische bloembollen zetten. Narcis, krokus, sneeuwklokje — voer voor de eerste bijen in het vroege voorjaar.
• Sloot schouwen. Haal wat weg, maar laat een deel staan als schuilplek voor waterleven.
• Bladeren van het pad halen. Gooi ze in de bladkorf of composthoop — in het voorjaar heb je prachtige mulch.
• Regenton legen bij vorst, waterleiding afsluiten. Kleine moeite, grote schadepreventie.

En verder

Maak alvast plannen voor het nieuwe seizoen. Lees je in, kijk rond, droom wat over hoe het eruit mag zien vanaf het volgende seizoen. Of doe vooral even niks — en luister naar de vogels, kijk wat er allemaal beweegt tussen het blad. Weet ook: de tuin hoeft niet netjes. Bruin is ook een kleur. Het klinkt misschien vooral poëtisch, maar “rommel” zit vol leven. Met andere woorden laat het maar even gebeuren: de tuin weet precies wat ze doet.